Ortak alfabede yeni eşik. Türk dünyasında alfabe birliği için yürütülen çalışmalar Özbekistan’ın aldığı yeni kararla ilerledi.
Türk dünyasında uzun süredir gündemde olan alfabe birliği süreci, Özbekistan’ın attığı yeni adımla somut bir aşamaya taşındı. Özbekistan Senatosu, ülkenin Latin alfabesini Ortak Türk Alfabesi’yle uyumlu hale getirecek düzenlemeyi kabul etti. Böylece 1990’lı yıllarda başlayan çalışmalar açısından bir eşik daha geride bırakıldı.
Bu fikir yeni değil. Türk dünyasında ortak yazı sistemi oluşturulmasına yönelik ilk ciddi girişimler 1990’lı yıllarda ortaya çıktı. Yıllar içinde Türkiye’nin Latin alfabesini temel alan bir yapı için çeşitli çalışmalar yürütüldü. 2023 yılında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi’nde yaptığı, “Dil birliğinin ilk adımı alfabe birliğidir” açıklamasının ardından süreç daha da hız kazandı. O dönemde ortak Latin alfabesi için çalışan komisyon da çalışmalarını sürdürüyordu.
34 HARFLİ ORTAK ALFABE
Çalışmalar 2024’te yeni bir noktaya ulaştı. Türk Dünyası Ortak Alfabe Komisyonu, farklı Türk lehçelerindeki sesleri karşılayabilecek 34 harften oluşan Ortak Türk Alfabesi üzerinde uzlaştı. Burada amaç, bütün Türk devletlerinin aynı 34 harfi kullanması değil; her ülkenin kendi ses yapısına uygun harfleri ortak sistem içinden seçerek alfabelerini birbirine yakınlaştırmasıydı. Türkiye’nin kullandığı Latin alfabesi de bu sürecin temel referansları arasında yer aldı.
ÖZBEKİSTAN’DAN TARİHİ ADIM
Şimdi Özbekistan bu sürece somut bir adım daha ekledi. Özbekistan Senatosu, mevcut Latin alfabesinin değiştirilmesini öngören kanunu kabul etti. Düzenlemeyle halen “o‘”, “g‘”, “sh” ve “ch” şeklinde kullanılan gösterimlerin “ö”, “ğ”, “ş” ve “ç” harfleriyle yazılması öngörülüyor. Yeni alfabe 28 harf ve bir kesme işaretinden oluşacak. Bu değişiklikle Özbek alfabesinin, Türkiye başta olmak üzere Latin alfabesini kullanan Türk dünyasındaki alfabelere daha fazla yaklaşması hedefleniyor.
ONAYA SUNULACAK
Senatodan geçen düzenleme şimdi Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev’in onayına sunulacak. İmzanın ardından yeni alfabe yürürlüğe girecek. Ancak geçiş bir anda tamamlanmayacak. Mevcut alfabenin kullanıldığı resmi belgeler, para birimleri, tabelalar ve bazı kurumsal unsurlar için kademeli bir süreç uygulanacak. Eğitim alanındaki değişimin de aşamalı yapılması planlanıyor; ilk sınıflardan başlayarak ders kitaplarının 2027-2031 arasında yenilenmesi öngörülüyor.
GÖZLER TÜRK DÜNYASINDA
Özbekistan’daki adımın ardından dikkatler diğer Türk devletlerinin alfabe çalışmalarına çevrildi. Kazakistan Latin alfabesine geçiş hazırlıklarını sürdürüyor. Kırgızistan da ortak alfabe temelinde kendi dilinin ses özelliklerine uygun bir alfabe oluşturulması için çalışma yürütüyor. Astana’da yapılan Türk Dünyası Ortak Alfabe Komisyonu toplantısında ise Kazak ve Kırgız Türkçeleri için ortak alfabe temelindeki öneriler ilk kez kamuoyuna açıklanmış, 34 harfli ortak alfabenin uygulanmasına yönelik kılavuz da onaylanmıştı.