Karadeniz’de savaş riski büyüyor.
Karadeniz’de ticari gemilere yönelik saldırıların artması, Ukrayna’nın deniz dronlarıyla Rus filosuna verdiği kayıplar ve NATO’nun bölgedeki yeni yapılanma arayışları, dengeleri yeniden Türkiye’nin lehine değil ama merkezine taşıdı. Savaşın denize yayılma ihtimali büyürken, Montrö Boğazlar Sözleşmesi bir kez daha kritik eşik haline geldi. Türkiye, Montrö sayesinde yalnızca Boğazlardan savaş gemilerinin geçişini denetlemiyor; aynı zamanda Rusya ile NATO’nun Karadeniz’de doğrudan karşı karşıya gelmesini sınırlayan temel denge unsurlarından biri olarak öne çıkıyor.
GÖZLER BOĞAZLARDA
Rusya-Ukrayna savaşının Karadeniz boyutunda tablo hızla değişiyor. Ukrayna’nın insansız deniz araçları ve uzun menzilli saldırıları Rus Karadeniz Filosunun hareket alanını daraltırken, Moskova da Ukrayna limanları ve deniz ulaştırma hatları üzerindeki baskısını artırıyor. Bu gelişmeler, yalnızca ticaret güvenliğini değil, NATO’nun bölgede nasıl bir pozisyon alacağını da yeniden tartışmaya açtı. Ancak Karadeniz’e açılmak isteyen kıyıdaş olmayan her donanmanın önünde aynı kapı bulunuyor: İstanbul ve Çanakkale Boğazları.
MONTRÖ KİLİDİ
Türkiye’nin elindeki en önemli stratejik araç 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi. Sözleşme, Karadeniz’e kıyısı olmayan ülkelerin savaş gemilerine tonaj, sayı ve süre sınırlaması getirirken, savaş dönemlerinde Türkiye’ye çok daha geniş yetkiler tanıyor. Ankara da Rusya-Ukrayna savaşının başlamasının ardından Montrö’nün savaş hükümlerini devreye sokarak savaşan tarafların savaş gemilerinin Boğazlardan geçişini sınırlandırdı. Bu karar yalnızca Rusya’yı değil, NATO ülkelerini de doğrudan etkiledi.
RUSYA TAKVİYE YAPAMIYOR
Montrö sayesinde Rusya, Akdeniz’deki savaş gemilerini istediği gibi Karadeniz Filosuna aktaramıyor. Aynı şekilde ABD, İngiltere ve Fransa gibi Karadeniz’e kıyısı bulunmayan NATO ülkeleri de bölgede sınırsız ve kalıcı bir deniz gücü kuramıyor. Analistlere göre ortaya son derece hassas bir denge çıkmış durumda. Bu dengenin merkezinde ise Türkiye bulunuyor.
ANKARA’NIN DENKLEMİ
Türkiye, NATO üyesi olmasına rağmen Karadeniz’in doğrudan NATO-Rusya çatışma alanına dönüşmesini önlemek için diplomatik temaslarını sürdürüyor. Ankara bir taraftan Ukrayna’nın egemenliğini ve Karadeniz’de seyir güvenliğini desteklerken, diğer taraftan Rusya ile askeri gerilimin tırmanmasını istemiyor. Son dönemde gündeme gelen İstanbul merkezli Deniz Unsur Komutanlığı yapılanması da bu denklemin yeni ayağı olarak değerlendiriliyor. Carnegie Europe’un analizine göre Karadeniz’de oluşturulması planlanan yeni görev yapısına 14 ülke katkı bildirdi. Ancak deniz platformlarının ağırlıklı olarak Türkiye, Romanya ve Bulgaristan gibi kıyıdaş NATO ülkelerinden sağlanması yaklaşımı öne çıktı.
ÜÇLÜ GÖREV GRUBU
Türkiye, Romanya ve Bulgaristan’ın oluşturduğu mayın karşı tedbir görev grubu da bu yaklaşımın ilk somut örneklerinden biri oldu. Karadeniz’de savaşın başlamasının ardından sürüklenen mayınlar ticari gemiler için ciddi tehdit oluştururken, üç kıyıdaş NATO ülkesi birlikte hareket etmeye başladı. Bu yapılanma, Ankara’nın uzun süredir savunduğu “Karadeniz’in güvenliği önce Karadeniz ülkeleri tarafından sağlanmalı” yaklaşımını güçlendirdi.
DENİZ DRONLARI DENGEYİ BOZDU
Karadeniz’deki en büyük değişimlerden biri, Ukrayna’nın klasik bir donanmaya sahip olmadan Rus filosuna ciddi kayıplar verdirmesi oldu. Deniz dronları ve uzun menzilli saldırılar nedeniyle Rusya bazı gemilerini Sivastopol’dan daha doğudaki üslere çekmek zorunda kaldı. Büyük savaş gemilerinin etkinliği azalırken, küçük ve düşük maliyetli insansız deniz araçları Karadeniz savaşının yeni unsuru haline geldi.
“MONTRÖ BARIŞIN ANAHTARI”
Uluslararası İlişkiler Uzmanı Umur Tugay Yücel, Karadeniz’de oluşan son denklemi şöyle değerlendirdi: “Montrö bugün yalnızca Boğazlardan geçişi düzenleyen bir sözleşme değil, Karadeniz’deki askeri dengeyi ayakta tutan en önemli güvenlik mekanizmalarından biri. Bu denge bozulursa Rusya Karadeniz’e daha fazla askeri unsur taşımaya çalışırken, NATO da bölgede daha görünür olmak isteyecektir. Böyle bir tablo Karadeniz’i hızla NATO-Rusya gerilim hattına dönüştürebilir. Özellikle Amerikan ve İngiliz savaş gemilerinin bölgede kalıcı hale gelmesi Moskova tarafından doğrudan tehdit olarak okunur. O noktadan sonra tek bir yanlış füze, drone saldırısı ya da yanlış hesaplama çok daha büyük bir çatışmayı tetikleyebilir. İstanbul ve Çanakkale Boğazları bugün yalnızca geçiş noktası değil, bölgesel savaşın büyümesini frenleyen stratejik eşik konumunda.”
Sözleşmenin detayları neler?
MONTRÖ HAYATİ ÖNEMDE
Halen yürürlükte olan Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 20 Temmuz 1936’da İsviçre’nin Montrö kentinde imzalandı. Sözleşme, Çanakkale ve İstanbul Boğazları’nın kontrolünü Türkiye’ye verirken, savaş ve barış zamanlarında savaş gemilerinin geçişine dair katı kurallar getiriyor. Montrö’ye göre Karadeniz’e kıyısı olmayan ülkeler, 30 bin tonu geçmeyen savaş gemilerini, en fazla 21 gün boyunca Karadeniz’de tutabiliyorlar. Karadeniz’e kıyısı olan ülkeler ise ‘Türk Boğazları’ndan geçmek için 15 gün önceden bildirim yapma zorunluluğu bulunuyor.