ABD Çin’i suçlarken CIA’in darbeler geçmişi yeniden gündemde. ABD istihbaratı, Çinli şirketlerden sağlanan uydu görüntülerinin İran’ın Amerikan üslerine yönelik saldırılarında isabet oranını artırdığını öne sürdü.
ABD istihbarat değerlendirmeleri, Çinli gruplardan sağlanan uydu görüntüleri ve coğrafi istihbaratın İran’ın ABD askeri hedeflerine yönelik saldırı kapasitesini artırdığını ortaya koydu. CNN’e konuşan dört kaynak, Çin kaynaklı verilerin Temmuz’da Ürdün’deki bir ABD üssünün vurulmasında kullanıldığını ve saldırıda üç Amerikan askerinin öldüğünü bildirdi. CNN’in kaynakları Çin hükümetinin yardımın ne kadarını doğrudan yönlendirdiğinin ise belirsiz olduğunu özellikle vurguladı. Çin ise çatışmalarda uluslararası yükümlülüklerini yerine getirdiğini belirterek suçlamaları reddediyor. Bu tartışma, ABD’nin geçmişte başka ülkelerin içişlerine yönelik istihbarat müdahalelerini de yeniden gündeme taşıdı.
İRAN’DA CIA DARBESİ: 1953
ABD’nin Çin’i suçlamasını tarihsel açıdan çarpıcı hale getiren ilk örnek de yine İran. Demokratik yollarla iktidara gelen Başbakan Muhammed Musaddık, İran petrolünü millileştirmesinin ardından 19 Ağustos 1953’te devrildi. ABD Dışişleri Bakanlığının yayımladığı resmi belgelerde operasyon doğrudan “Operation TPAJAX’ın planlanması ve uygulanması” başlığı altında yer alıyor. CIA ve İngiliz istihbaratının desteklediği operasyon Musaddık’ın devrilmesine ve Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin iktidarının güçlenmesine yardımcı oldu.
GUATEMALA’DA ‘PBSUCCESS’
Bir yıl sonra hedef bu kez Guatemala’ydı. Solcu Devlet Başkanı Jacobo Arbenz’in hükümeti 1954’te, CIA’in “PBSUCCESS” kod adlı gizli operasyonuyla devrilmesine yardım edilen bir müdahalenin hedefi oldu. ABD Dışişleri Bakanlığının bugün kamuya açık resmi arşivi; CIA karargahı, Guatemala’daki istasyon ve Florida’daki PBSUCCESS merkezi arasındaki yazışmaları içeriyor. Belgelerde Arbenz hükümetinin devrilmesi, ordu içerisindeki bağlantılar ve yeni yönetimin oluşturulmasına yönelik planlamalar açık biçimde görülüyor.
ALLENDE’YE KARŞI GİZLİ OPERASYONLAR
CIA’in müdahalede bulunduğu ülkelerden biri de Şili oldu. Salvador Allende’nin 1970’te devlet başkanı seçilmesinden sonra ABD’de Nixon hükümeti Şili’de gizli faaliyetlere girişti. CIA’in gizliliği kaldırılmış belgelerine göre kurum, Allende karşıtı siyasi partilere, medya kuruluşlarına ve özel sektör örgütlerine mali destek verdi ve Allende hükümetinin güçlenmesini engellemek amacıyla “azami gizli baskı” politikası yürüttü. CIA ayrıca seçilmiş devlet başkanı Allende’nin göreve başlamasını önleyecek bir askeri darbe girişimini desteklemeye çalıştı.
KONGO’DA LUMUMBA OPERASYONU
Afrika’daki en belirgin dosyalardan biri ise KONGO’nun bağımsızlıkçı lideri ve ilk başbakanı Patrice Lumumba oldu. 1960’ta CIA yönetimi Lumumba’nın iktidardan uzaklaştırılmasına yönelik gizli operasyonlar yürüttü ve öldürülmesine ilişkin seçenekleri de faaliyete geçirdi. ABD’de daha sonra yürütülen Church Committee soruşturmaları CIA’in Lumumba’ya karşı operasyonlarını ortaya çıkardı. CIA ve Belçika’nın Lumumba’nın 1961’de öldürülmesinde oynadığı rol ise sonrasında açıklanan belgeler ile gün yüzüne çıktı.